EDUKACJA ARTYSTYCZNA

Autorka hasła: Karolina Sikorska

Co to jest edukacja artystyczna?
Edukacja artystyczna jest jednym z elementów edukacji kulturowej. Najszerzej możną ją postrzegać jako działania i praktyki edukacyjne, za którymi stoi zainteresowanie sztuką oraz jej wykorzystanie jako narzędzia wzmacniania postawy świadomej partycypacji w kulturze. Sztuka w edukacji artystycznej staje się również instrumentem sprawczego działania, generującym zmiany społeczne. Celem edukacji artystycznej jest zatem zbliżenie ludzi do sztuki, rozbudzenie zainteresowania stojącymi za nią wartościami, ideami i praktykami społecznymi.
Edukacja artystyczna ma także na celu krytyczną i żywą refleksję oraz dyskusję nad zjawiskami społeczno-kulturowymi, zdobywanie i pogłębianie kompetencji artystycznych oraz – szerzej – kulturowych, w tym także interpersonalnych i społecznych. Jej celem jest także rozwój psychologiczny jednostki, budowanie tożsamości wspólnotowej czy rozbudzanie twórczego i kreatywnego charakteru działań, obejmującego całe spektrum życia człowieka. Swoistym mottem praktyk z zakresu edukacji artystycznej jest stwierdzenie Josepha Beuysa, iż każdy jest artystą, bo każdy ma w sobie zdolność i potrzebę tworzenia. W podobny sposób o roli sztuki w edukacji wypowiada się Maria Parczewska: „Przerzucając pomost między trudną ciągle jeszcze sztuką współczesną a bezradnym i zagubionym odbiorcą często sięgamy po te same języki, którymi posługują się dzisiaj artyści, by je oswajać, by pokazać drogę do rozumienia realizacji artystycznych poprzez przejście własnego procesu twórczego. […] Dopiero gdy sam zmagasz się z zadaniem artystycznym, zaczynasz rozumieć proces twórczy. Kiedy uczestnicząc w naszych warsztatach, uświadamiasz sobie, że jesteś gotowa podjąć ten sam temat, co artysta, a potem go zanalizować, rozwinąć, zrealizować w którymś z języków wizualnych – z pewnością odkrywasz w sobie wcześniej niesprawdzone możliwości”1. Jak zwraca uwagę Parczewska, zaangażowanie w działania z zakresu edukacji artystycznej oznacza „przejście własnego procesu twórczego”, który skutkuje nowymi możliwościami, a rola edukatora sprowadza się do mediacji, do bycia osobą nie tyle nauczającą, co współuczestniczącą w tym procesie.

Jakie są formy edukacji artystycznej?
Edukację artystyczną można podzielić przede wszystkim ze względu na metody wykorzystywane do jej realizacji oraz ze względu na dziedziny sztuki, które stają się jej podstawą. Podziały te jednak w oczywisty sposób na siebie zachodzą, częstokroć też wybrana metoda edukacji artystycznej zazębia się z inną. Charakter wielu praktyk edukacyjnych bywa więc interdyscyplinarny. Jednym z zasadniczych rozróżnień, jakie znajdziemy w refleksji nad edukacją artystyczną, jest podział na edukację do sztuki i edukację przez sztukę. Zostanie on wyjaśniony poniżej.

Przykładowe metody stosowane w edukacji artystycznej:
– metoda projektu – działanie w grupie, poprzez stawianie celów i realizację działań krok po kroku, gdzie ważna jest wzajemna współpraca, motywowanie się, współdzielona odpowiedzialność i publiczna prezentacja rezultatów. W edukacji artystycznej wykorzystującej tę metodę podstawą działań i obszarem generującym problemy do przepracowania jest sztuka;
– recykling sztuki – praca z wykorzystaniem rozmaitych materiałów, nie tylko artystycznych, podczas której są one ponownie używane i zyskują nowe znaczenia w odniesieniu do konkretnych grup, sytuacji społecznych, wydarzeń, itp.;
– metody narracyjne, storytelling – metody diachroniczne i synchroniczne, oparte na zbieraniu, tworzeniu, wywoływaniu z pamięci, współdzieleniu oraz analizie rozmaitych opowieści. W wypadku edukacji artystycznej pretekstem do wytworzenia narracji są praktyki i obiekty artystyczne;
– metody formalne – nauka poszczególnych technik i używania określonych narzędzi do tworzenia obiektów kultury artystycznej;                                                                                               – metody wywodzące się z art-based research – rozumiane są jako „systematyczne stosowanie procesu artystycznego, faktyczne działania artystyczne w różnych formach sztuki, a także jako podstawowy sposób rozumienia i rozpatrywania doświadczeń zarówno badaczy, jak i osób zaangażowanych w ich badania” 2.
– warsztat – wspólne działanie grupy, zorganizowane wokół określonego tematu czy problemu;
– sytuacja twórcza – zaaranżowanie kontekstu twórczego i odpowiedź na tę sytuację;
– metody interaktywne, oparte na TPR (total physical response) – zakładają pełne zaangażowanie kinestetyczne, edukatorzy wykorzystują tu wrodzoną ludzką inteligencję cielesno-kinestetyczną, angażującą do edukacji „całe ciało” uczestnika działań. W metodach tych bierze się pod uwagę indywidualne uwarunkowania i predyspozycje uczestników edukacji;
– metody etnograficzne – łączące edukację artystyczną z pracą w terenie, z lokalnymi społecznościami.

Przykładowe dziedziny sztuki wykorzystywane w edukacji artystycznej:
– fotografia;
– film;
– literatura;
– teatr i drama;
– performans;
– muzyka;
– taniec;
– malarstwo, rysunek;
– rzeźba, obiekt, instalacja;
– kolaż, grafika;
– design;
– architektura;
– scenografia, kostiumy;
– nowe media, sztuka interaktywna.

Co różni edukację do sztuki od edukacji przez sztukę?
Edukacja do sztuki rozumiana jest często jako proces nauczania sztuki, kształcenia kompetencji artystycznych, związanych z określoną dziedziną (np. film, malarstwo, teatr, rzeźba, fotografia, etc.) i z wykorzystaniem metod i technik właściwych tej dziedzinie. Celem edukacji jest tutaj nie tylko zdobycie określonych umiejętności praktycznych (posługiwanie się narzędziami, technikami), ale także wiedza o sztuce oraz rozwijanie wrażliwości estetycznej. Natomiast edukacja przez sztukę3 opiera się na jej wykorzystaniu jako narzędzia edukacyjnego. Tak ujęta edukacja artystyczna nie zakłada, że sztuka jest celem samym w sobie. Nie podtrzymuje również podziału na sztukę wysoką i niską czy profesjonalną i amatorską. Pomyślana jest ona jako środek służący pogłębianiu zdolności rozumienia rzeczywistości społeczno-kulturowej, w której zakotwiczone są przeszłe, aktualne i przyszłe praktyki artystyczne. Poprzez ten rodzaj edukacji artystycznej powinna być także rozwijana kreatywność i umiejętność krytycznej oceny i analizy zjawisk z obszaru sztuki, kultury czy życia codziennego. Współcześnie oba rodzaje edukacji artystycznej przenikają się, a podział ten jest coraz mniej wyraźny, zwłaszcza w praktyce edukacyjnej, realizowanej poza szkołami i uczelniami artystycznymi. W tych ostatnich nadal uprawiana jest bowiem przede wszystkim edukacja do sztuki. Te, przenikające się, formy edukacji stanowią ważne źródło społecznych, wspólnotowych doświadczeń, prowadzą do wymiany refleksji i emocji między uczestnikami działań, a pojawiające się w ich trakcie zróżnicowane interpretacje sztuki mogą ścierać się w żywiołowym dialogu. Dialog ów zakłada poszukiwanie, odkrywanie, negocjowanie, ustalanie i przeformułowywanie znaczeń sztuki, powstającej i pojawiającej się w określonym społeczno-kulturowym kontekście. Edukacja artystyczna, wykorzystując sztukę i posługując się metodami i strategiami stosowanymi przez artystów, nie tylko przybliża odbiorcy wartości charakterystyczne dla świata sztuki, ale także wzmacnia w uczestnikach działań poczucie kreatywności, krytyczności i otwartości na otaczającą ich rzeczywistość (i różne jej interpretacje). Intensyfikuje również potrzebę wspólnotowości i wspomaga kształtowanie podmiotowej jednostkowości.

PRZYPISY:

1. G. Sitek, Animacja przez lupę i lunetę – wywiad z Marią Parczewską, w: Sztuka + Animacja, red. A. Stańczuk-Sosnowska, J. Krupa, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2014, s. 9.

2. R. McNiff, Art-based research, w: Handbook of the Arts in Qualitative Research: Perspectives, Methodologies, Examples, and Issues, red. J. G. Knowles, A. L. Cole, Sage, Thousand Oaks 2008, s. 29.

3. Zob. G. Dziamski, Muzea sztuki współczesnej jako centra animacji, w: Sztuka dla dziecka jako forma komunikacji społecznej, red. M. Karasińska, t. 2, Centrum Sztuki Dziecka, Poznań 2009.